Τι βλέπουν τα μωρά;

Δεν είναι εύκολο να υπολογίσουμε με ακρίβεια τι ακριβώς βλέπει ένα μωρό — στην πραγματικότητα, μόνο ύστερα από τα τέσσερα χρόνια τους μπορούν τα παιδιά να συνεργαστούν αξιόπιστα σε διάφορα τεστ, όπου ξεχωρίζουν σχήματα ή γράμματα. Εώς τότε, στηριζόμαστε στην παρατήρηση της συμπεριφοράς τους — μια μέθοδος που, οπωσδήποτε, δεν παρέχει καμιά ακρίβεια — και στα ηλεκτροφυσιολογία τεστ (υπάρχει ένα, λόγου χάρη, που ανιχνεύει μηνύματα από τον εγκέφαλο στον αμφιβληστροειδή χιτώνα).

Ωστόσο, και από τις δυο αυτές μεθόδους συνάγεται ολοφάνερα το συμπέρασμα ότι οι οπτικές δυνατότητες του μωρού βελτιώνονται ραγδαία στη διάρκεια των πρώτων μηνών, καθώς αναπτύσσεται ο οπτικός λοβός του εγκεφάλου. Στους τρεις μήνες, τα μωρά εστιάζουν συνήθως τα μάτια, ώστε να τα κάνουν να συνεργάζονται μεταξύ τους και η όραση τους είναι, γενικά, οξύτερη. Στους έξι μήνες, η δυνατότητα εστίασης μεγαλώνει και διακρίνουν πολύ περισσότερες λεπτομέρειες. Στα πρώτα τους γενέθλια, η οπτική τους οξύτητα είναι, συνήθως, πολύ καλά αναπτυγμένη.

Τι βλέπουν τα μωρά;

Σε ηλικία περίπου δύο μηνών, παρατηρείται αξιοσημείωτη αλλαγή στην οπτική αντίληψη. Ενώ το νεογέννητο χρησιμοποιούσε την περιορισμένη του όραση, κυρίως για να εντοπίζει πρόσωπα και πράγματα, τώρα δείχνει πως ενδιαφέρεται περισσότερο να αναγνωρίσει αυτά που βλέπει. Το βλέμμα του κινείται μπρος πίσω, στις κοιλότητες και τα κεντρικά σημεία ενός αντικειμένου, αντί να μένει στηλωμένο στα άκρα.

Τώρα πια, μπορεί να αντιλαμβάνεται τα πράγματα με περισσότερες λεπτομέρειες και ακόμα, να διακρίνει σχήματα με μεγαλύτερη ευκολία. Στους μήνες που ακολουθούν, η ικανότητα αυτή αυξάνεται όλο και πιο πολύ. Μόνο που σε ηλικία δύο ή τριών μηνών, ένα μωρό ξεχωρίζει ολοκάθαρα τη μητέρα του ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους — και, συνεπώς, παίρνει στοιχεία όχι μόνο από την εμφάνιση αλλά και από τη φωνή, το άγγιγμα και τη μυρωδιά της — θα χρειαστεί, πιθανότατα, να κλείσει τους τρεις μήνες, ώσπου να καταφέρει να αναγνωρίσει το πρόσωπο της σε μια φωτογραφία, όπου η μητέρα του είναι μόνη. Ακόμα και τότε όμως, τα περισσότερα μωρά αναγνωρίζουν το πρόσωπο, μόνο όταν βλέπουν την πρόσοψη... Αν η μητέρα έχει ποζάρει σε διαφορετική στάση — προφίλ, για παράδειγμα— μπερδεύονται. Σε ηλικία πέντε ή έξι μηνών, αναγνωρίζουν ένα οικείο πρόσωπο σε οποιαδήποτε στάση.

Τα χρώματα

Έπειτα από τους τρεις μήνες, φαίνεται πως τα μωρά αντιλαμβάνονται πλήρως τα χρώματα, σε όλες τις διαβαθμίσεις και τις παραλλαγές τους. Ένα μωρό σ' αυτή την ηλικία, λόγου χάρη, μπορεί να διακρίνει πως ένα παιχνίδι είναι βαμμένο με πολλά διαφορετικά χρώματα.

Η αντίληψη της απόστασης

Ακόμα και μια ολοφάνερα απλή πράξη, όπως όταν το μωρό απλώνει το χέρι και πιάνει το παιχνίδι του, απαιτεί σημαντική ανάπτυξη και δεξιότητα όχι μόνο των μυών, αλλά και των ματιών και του εγκεφάλου. Για παράδειγμα, προτού μπορέσει το μωρό να πιάσει ένα παιχνίδι, πρέπει να μπορεί να κρίνει πού βρίσκεται το παιχνίδι αυτό, μέσα στο χώρο. Κοντολογίς, θα πρέπει να σχηματίσει αντίληψη για την απόσταση, που το χωρίζει από το παιχνίδι.


Πώς αναπτύσσεται η οπτική αντίληψη: από γέννηση έως 18 μήνες
Όπως με όλους τους πίνακες, όπου αναφέρονται ηλικίες, οι μήνες παρακάτω θα πρέπει να υπολογίζονται κατά προσέγγιση.

Νεογέννητο Ξεχωρίζει τις σκούρες από τις ανοιχτές απο­χρώσεις Έχει κάποια αντίληψη των χρωμάτων Οι κόρες αντιδρούν στο φως Κλείνει τα μάτια στο απότομο, δυνατό φως Στρέφει το κεφάλι του προς το φως Ανοίγει τα μάτια, όταν το κρατήσετε σε όρθια στάση Ανοιγοκλείνει τα μάτια ως αντίδραση στον ήχο, την κίνηση ή όταν κάποιος αγγίξει το μάτι του Ακολουθεί ένα κινούμενο στόχο σε απόσταση 20-25 εκ. ή σε γωνία 45°	Ενός μηνός Ανοιγοκλείνει αμυντικά τα μάτια, όταν κάποιο αντικείμενο πλησιάσει Παρατηρεί το πρόσωπο της μητέρας του με αυξανόμενη εγρήγορση Διακρίνει ένα πρόσωπο σε απόσταση 15 εκ. Ακολουθεί την κίνηση σε ακτίνα 90"
Δύο μηνών Κοιτάζει πιο συχνά τα πρόσωπα και τα εξερευνά, αναζητώντας λεπτομέρειες Δεν μπορεί να εστιάσει και τα δύο μάτια στο ίδιο σημείο Τα μάτια ακολουθούν ένα άτομο, που κινείται Τα μάτια ακολουθούν δεξιά - αριστερά, ένα παιχνίδι κρεμασμένο πάνω στο στήθος του	Τριών μηνών Ενθουσιάζεται από τα πρόσωπα Εστιάζει και τα δύο μάτια στο ίδιο σημείο Κουνάει σκόπιμα το κεφάλι, ώστε να κοιτάζει γύρω του Κοιτάζει αντικείμενα, που έχουν τοποθετηθεί στο ύψος της μέσης του Ακολουθεί ένα κρεμαστό παιχνίδι από τη μια μεριά στην άλλη (180°) Η έγχρωμη όραση μπορεί να λειτουργεί κανονι­κά Αναγνωρίζει τη φωτογραφία της μητέρας του καθώς και διάφορα άλλα πρόσωπα
Τεσσάρων μηνών Καταλαβαίνει τη διαφορά ανάμεσα σε ένα ευτυχισμένο, ένα έκπληκτο και ένα θυμωμένο πρόσωπο Κοιτάζει αμέσως αντικείμενα που κρέμονται από πάνω του	Πέντε μηνών Η αντίληψη του βάθους βελτιώνεται Θα προσπαθήσει να πιάσει αντικείμενα που νομίζει ότι βρίσκονται κοντά του
Έξι μηνών Μετακινείται για να δει αντικείμενα Βρίσκεται μονίμως σε οπτική εγρήγορση Κοιτάζει τα "ελκυστικά" πρόσωπα περισσότερο από τα άλλα	Οκτώ μηνών Μπορεί να κρίνει το μέγεθος ενός αντικειμένου από απόσταση 60 εκατ.
Δώδεκα μηνών Τα μάτια ακολουθούν αστραπιαία τα κινούμενα αντικείμενα	Δεκαοχτώ μηνών Αναγνωρίζει λεπτομέρειες σε εικόνες

Σαν ένα ακόμα παράδειγμα για την αντίληψη της απόστασης, μπορούμε να αναφέρουμε την περίπτωση όπου, παρατηρώντας έναν πίνακα, "βλέπουμε" ότι ένα σπίτι βρίσκεται "κοντύτερα" σ' εμάς, από ένα δέντρο στην πίσω αυλή. Φυσικά, το μάτι προσλαμβάνει επίπεδη εικόνα, αλλά μαθαίνουμε να ερμηνεύουμε τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται τα πράγματα.

Σ' ένα μεγαλοφυές πείραμα, που έγινε για να εξεταστεί η αντίληψη της απόστασης στα μωρά, οι Αμερικανοί ερευνητές Ελιάνορ Γκίμπσον και Ρίτσαρντ Γουόκ, σκέφτηκαν και διαμόρφωσαν μια κατασκευή, που την ονόμασαν "οπτικό γκρεμό". Πρόκειται για μια πλατφόρμα, που αποτελείται από ένα μεγάλο τζάμι, τοποθετημένο πάνω σ' ένα υλικό ζωγραφισμένο με σχέδια, που έδιναν την αίσθηση του βάθους. Στη μια πλευρά της πλατφόρμας, το ζωγραφισμένο υλικό βρίσκεται ακριβώς κάτω από το τζάμι, ενώ στην άλλη κατεβαίνει και απομακρύνεται, δίνοντας την εντύπωση πως κάπου εκεί χάσκει μια απότομη χαράδρα. Όταν τοποθετήθηκαν στην πλατφόρμα μωρά ηλικίας έξι μηνών και μεγαλύτερα, ελάχιστα μόνο έδειξαν τη διάθεση να μπουσουλήσουν πάνω από τον "οπτικό γκρεμό". Ακόμα κι όταν οι μητέρες τους, που βρίσκονταν στην πλευρά του "γκρεμού", τα καλούσαν κοντά τους με κάθε λογής γλυκόλογα - μόνο που έδειχναν να στενοχωριούνται μένοντας μακριά από τις μητέρες τους - απομακρύνονταν γρήγορα, μπουσουλώντας, για το "ίσωμα". Προφανώς, τα μωρά αυτά αντιλαμβάνονταν (και φοβούνταν) το πέσιμο στη χαράδρα.

Αργότερα, άλλοι ερευνητές χρησιμοποίησαν την ίδια ακριβώς κατασκευή, για να ελέγξουν την αντίληψη της απόστασης σε ακόμα μικρότερα μωρά, που δεν μπορούσαν να μπουσουλήσουν. Τοποθέτησαν μωρά και στο "ίσωμα" και στη "χαράδρα" της πλατφόρμας, και μέτρησαν το σφυγμό τους, για να διαπιστώσουν αν ανταποκρίνονταν διαφορετικά. Σε μωρά έως δύο μηνών, η επιτάχυνση του σφυγμού έδειξε πως όταν τα τοποθετούσαν στη "χαράδρα", αντιλαμβάνονταν τον κίνδυνο. Όμως, μωρά ενός μηνός δεν παρουσίασαν καμία διαφορά σε όποια πλευρά και αν τα τοποθέτησαν.


Η αντίληψη του σχήματος και του μεγέθους

Σκεφθείτε για μια στιγμή ένα αυτοκίνητο. Αν το κοιτάξετε από κοντά, η εικόνα που προσπίπτει στον αμφιβληστροειδή είναι μεγάλη (αν μάλιστα βρισκόσαστε πολύ κοντά, δεν μπορείτε να δείτε τίποτε άλλο). Αν, στη συνέχεια, κοιτάξετε το ίδιο αυτοκίνητο από μακριά, θα προσπέσει στον αμφιβληστροειδή σας μικρότερη εικόνα — παρ' όλα αυτά, ο εγκέφαλος σας γνωρίζει ότι το αυτοκίνητο έχει το ίδιο μέγεθος, όπως και όταν το κοιτάζατε από κοντά.

Θεωρούμε δεδομένο πως ένα αντικείμενο διατηρεί το μέγεθος του, ανεξάρτητα αν και πόσο βρίσκεται κοντά ή μακριά, Όμως, αυτό είναι τρομαχτικά δύσκολο να το μάθει ένα μωρό. Κατά τον ίδιο τρόπο, χρειάζεται χρόνος για να συνειδητοποιήσει ότι το σχήμα ενός αντικειμένου παραμένει ίδιο — πως ένα πιάτο, λόγου χάρη, παραμένει πάντα πιάτο, είτε είναι λευκό είτε στολισμένο με διάφορα σχέδια.

Τα νεογέννητα δεν μπορούν να καταλάβουν ότι το σχήμα και το μέγεθος μένουν αναλλοίωτα, προοδεύουν όμως πολύ σ' αυτό το θέμα, μέσα στον πρώτο κιόλας χρόνο. Τα μωρά αρχίζουν κι αποκτούν την ικανότητα να κρίνουν το μέγεθος, στους έξι περίπου μήνες. Σε ηλικία οκτώ μηνών, είναι ικανά να κρίνουν το μέγεθος ενός αντικειμένου, που βρίσκεται μέχρι και 60 εκατοστά μακριά τους. Ένα μωρό οκτώ μηνών συνειδητοποιεί ότι μια μπάλα που βρίσκεται στην απόσταση αυτή, θα μεγαλώνει όσο έρχεται προς το μέρος του, κι ίσως μάλιστα ανοίξει τα χέρια του, για να την αγκαλιάσει.