Η ανάπτυξη του εγκεφάλου
Κατά τη γέννηση, ο όγκος και το βάρος του εγκεφάλου έχουν ανάπτυξη 33% και 25% αντίστοιχα της τελικής, ενήλικης μορφής του. Στο τέλος του πρώτου χρόνου έχει φτάσει στο 66% του ενήλικου βάρους του και στα πέντε χρόνια το 90%. Το βάρος του εγκεφάλου συνεχίζει να αυξάνεται μέσα στα είκοσι περίπου επόμενα χρόνια ωστόσο, η ραγδαία αύξηση των πρώτων χρόνων, δείχνει πόσα πολλά γίνονται σ' αυτή την περίοδο.
Όταν γεννιέται το μωρό, από ανατομική άποψη, ο εγκέφαλος του είναι αξιοθαύμαστα πλήρης. Τα νευρικά κύτταρα ή νευρώνες, ένα δισεκατομμύριο συνολικά, βρίσκονται όλοι εκεί, στη θέση τους. Βέβαια, αυτό δε σημαίνει ότι ο εγκέφαλος του νεογέννητου λειτουργεί κανονικά. Εκείνο που λείπει σε μεγάλο βαθμό, είναι το περίπλοκο σύστημα των νευρικών ινών οι οποίες μεταφέρουν μηνύματα από και προς τον εγκέφαλο και ανάμεσα στα νευρικά κύτταρα. Ωστόσο, το σύστημα αυτό πολλαπλασιάζεται ραγδαία μέσα στα δύο πρώτα χρόνια.
Ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό της ανάπτυξης του εγκεφάλου είναι ότι σχηματίζεται, γύρω από τους νευρώνες, μια λιπολευκωματώδης ουσία η οποία ονομάζεται μυελίνη. Αυτό το περιτύλιγμα μυελίνης εξασφαλίζει μια μόνωση που επιτρέπει στα μηνύματα να μεταβιβάζονται αστραπιαία και αποτελεσματικά.
Η μυελίνωση δεν είναι πλήρης κατά τη γέννηση και αναπτύσσεται σε διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου, σε διαφορετικές εποχές. Έχει σχεδόν ολοκληρωθεί στην ηλικία των δύο χρόνων, αλλά συνεχίζει να αναπτύσσεται μέχρι την εφηβεία.
Η ανάπτυξη του εγκεφάλου βαδίζει πάνω σε μια συγκεκριμένη ακολουθία. Στη γέννηση, ο φλοιός —το γκρίζο υλικό που σχηματίζει την εξωτερική επιφάνεια του εγκεφάλου και ρυθμίζει όλες τις περίπλοκες νοητικές λειτουργίες — μόλις που λειτουργεί στοιχειωδώς. Ενεργά είναι μόνο τα μέρη του εγκεφάλου, που βρίσκονται ακριβώς κάτω από το φλοιό, αλλά κι αυτά ελέγχουν απλώς και κατευθύνουν τη χρήση των αντανακλαστικών.
Όσο περνούν οι μήνες και τα χρόνια, όσο σχηματίζονται οι συνδέσεις του φλοιού και η μυελίνωση απλώνεται, ο εγκέφαλος του παιδιού γίνεται ικανός για πιο περίπλοκες λειτουργίες.
Άρα, λοιπόν, ο εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να αναπτύσσεται με βάση μια συγκεκριμένη ακολουθία. Ωστόσο, η ανάπτυξη του επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο που τρέφεται, διεγείρεται και προστατεύεται. Τα γονίδια παρέχουν ένα είδος συνταγής και όχι σταθερό πρότυπο.
Υπάρχουν επιδράσεις, από τις οποίες θα θέλετε οπωσδήποτε να προστατεύσετε το παιδί σας. Ατυχήματα, που προξενούν τραύματα στο κεφάλι αποτελούν, ολοφάνερα, πιθανή αφορμή εγκεφαλικής βλάβης. Επειδή ο εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται σε όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, υπάρχουν και κάποια περιθώρια ευελιξίας; αν ο εγκέφαλος ενός παιδιού υποστεί ατύχημα, τα υπόλοιπα μέρη του εγκεφάλου θα δραστηριοποιηθούν ώστε να αναπληρώσουν τη δραστηριότητα του μέρους που έπαθε τη βλάβη.
Όσο μικρότερο είναι το παιδί, τόσο λιγότερο εξειδικευμένος είναι ο εγκέφαλος του και, συνεπώς, τόσο μεγαλύτερα είναι τα περιθώρια υποκατάστασης.
Παρ' όλα αυτά, δεν θα πρέπει να υπερτονίζουμε και να στηριζόμαστε σ' αυτή την προσαρμοστικότητα, δεδομένου ότι δεν αντικαθίστανται όλα τα μέρη του εγκεφάλου: για παράδειγμα, αν καταστραφεί όλη η οπτική περιοχή, δεν είναι σίγουρο πως το παιδί θα καταφέρει αργότερα να δει - κι όσο περισσότερο μεγαλώνει το παιδί, τόσο πιο απίθανο είναι να παρατηρηθούν κάποιες προσαρμογές.
Ο εγκέφαλος μπορεί να υποστεί βλάβη και από ορισμένες μολύνσεις. Υπήρξαν τραγικές περιπτώσεις όπου, παιδιά τα οποία μάσησαν αντικείμενα βαμμένα με μπογιές που είχαν ως βάση το μόλυβδο, υπέστησαν μοιραίες εγκεφαλικές βλάβες.
Σε μερικές περιοχές, ο μόλυβδος ανιχνεύεται στο πόσιμο νερό — όχι σε ποσότητα που να προκαλέσει θάνατο, αρκετός όμως ώστε να προκαλέσει μείωση σε κάποιους τομείς της προσμετρούμενης ευφυΐας. Αβέβαιες παραμένουν ακόμα οι επιπτώσεις από το μόλυβδο των καυσαερίων ωστόσο, κανένας δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι μονάχα κακό προκαλεί στα παιδιά.
Από την άλλη μεριά, μπορείτε κι εδώ να βοηθήσετε το παιδί σας, φροντίζοντας, ώστε να τρέφεται σωστά. Για να αναπτυχθεί πλήρως ο εγκέφαλος, το παιδί χρειάζεται υγιεινή διατροφή σε όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας και της εφηβείας.
Υπάρχουν επίσης ενδείξεις πως η φυσική ανάπτυξη του εγκεφάλου επηρεάζεται από το πλούσιο ή φτωχό περιβάλλον. Για λόγους προφανείς, δεν μπορούμε να κάνουμε πειράματα σε εγκεφάλους παιδιών. Ωστόσο, μελέτες που έγιναν σε ποντίκια έδειξαν, πολλές φορές, εκπληκτικά αποτελέσματα ερεθισμού του εγκεφάλου. Νεαρά ποντίκια που μεγάλωσαν σε κλουβιά με φαγητό, νερό και "παιχνίδια" (σκάλες για να σκαρφαλώνουν, κουτιά για να τα εξερευνούν και άλλα παρόμοια), συγκρίθηκαν με ποντίκια που μεγάλωσαν με τροφή και νερό, αλλά χωρίς παιχνίδια. Όταν τα ζώα υποβλήθηκαν στις κατάλληλες δοκιμασίες, αυτά που είχαν μεγαλώσει σε εμπλουτισμένο περιβάλλον έδειξαν σαφώς καλύτερη ικανότητα μάθησης, καθώς και μεγαλύτερη επιδεξιότητα στην αντιμετώπιση δυσκολιών. Όταν εξετάστηκαν οι εγκέφαλοι των ποντικών με τους πλουσιότερους ερεθισμούς, βρέθηκε πως είχαν βαρύτερο φλοιό και πιο εκτεταμένες συνάψεις ανάμεσα στους νευρώνες, καθώς επίσης και πολλές ακόμα βιοχημικές διαφορές. Οι ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσαν τα ποντίκια, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη φυσική ανάπτυξη των εγκεφάλων τους.
Όταν γεννιέται το μωρό, από ανατομική άποψη, ο εγκέφαλος του είναι αξιοθαύμαστα πλήρης. Τα νευρικά κύτταρα ή νευρώνες, ένα δισεκατομμύριο συνολικά, βρίσκονται όλοι εκεί, στη θέση τους. Βέβαια, αυτό δε σημαίνει ότι ο εγκέφαλος του νεογέννητου λειτουργεί κανονικά. Εκείνο που λείπει σε μεγάλο βαθμό, είναι το περίπλοκο σύστημα των νευρικών ινών οι οποίες μεταφέρουν μηνύματα από και προς τον εγκέφαλο και ανάμεσα στα νευρικά κύτταρα. Ωστόσο, το σύστημα αυτό πολλαπλασιάζεται ραγδαία μέσα στα δύο πρώτα χρόνια.
Ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό της ανάπτυξης του εγκεφάλου είναι ότι σχηματίζεται, γύρω από τους νευρώνες, μια λιπολευκωματώδης ουσία η οποία ονομάζεται μυελίνη. Αυτό το περιτύλιγμα μυελίνης εξασφαλίζει μια μόνωση που επιτρέπει στα μηνύματα να μεταβιβάζονται αστραπιαία και αποτελεσματικά.
Η μυελίνωση δεν είναι πλήρης κατά τη γέννηση και αναπτύσσεται σε διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου, σε διαφορετικές εποχές. Έχει σχεδόν ολοκληρωθεί στην ηλικία των δύο χρόνων, αλλά συνεχίζει να αναπτύσσεται μέχρι την εφηβεία.
Η ανάπτυξη του εγκεφάλου βαδίζει πάνω σε μια συγκεκριμένη ακολουθία. Στη γέννηση, ο φλοιός —το γκρίζο υλικό που σχηματίζει την εξωτερική επιφάνεια του εγκεφάλου και ρυθμίζει όλες τις περίπλοκες νοητικές λειτουργίες — μόλις που λειτουργεί στοιχειωδώς. Ενεργά είναι μόνο τα μέρη του εγκεφάλου, που βρίσκονται ακριβώς κάτω από το φλοιό, αλλά κι αυτά ελέγχουν απλώς και κατευθύνουν τη χρήση των αντανακλαστικών.
Όσο περνούν οι μήνες και τα χρόνια, όσο σχηματίζονται οι συνδέσεις του φλοιού και η μυελίνωση απλώνεται, ο εγκέφαλος του παιδιού γίνεται ικανός για πιο περίπλοκες λειτουργίες.
Άρα, λοιπόν, ο εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να αναπτύσσεται με βάση μια συγκεκριμένη ακολουθία. Ωστόσο, η ανάπτυξη του επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο που τρέφεται, διεγείρεται και προστατεύεται. Τα γονίδια παρέχουν ένα είδος συνταγής και όχι σταθερό πρότυπο.
Υπάρχουν επιδράσεις, από τις οποίες θα θέλετε οπωσδήποτε να προστατεύσετε το παιδί σας. Ατυχήματα, που προξενούν τραύματα στο κεφάλι αποτελούν, ολοφάνερα, πιθανή αφορμή εγκεφαλικής βλάβης. Επειδή ο εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται σε όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας, υπάρχουν και κάποια περιθώρια ευελιξίας; αν ο εγκέφαλος ενός παιδιού υποστεί ατύχημα, τα υπόλοιπα μέρη του εγκεφάλου θα δραστηριοποιηθούν ώστε να αναπληρώσουν τη δραστηριότητα του μέρους που έπαθε τη βλάβη.
Όσο μικρότερο είναι το παιδί, τόσο λιγότερο εξειδικευμένος είναι ο εγκέφαλος του και, συνεπώς, τόσο μεγαλύτερα είναι τα περιθώρια υποκατάστασης.Παρ' όλα αυτά, δεν θα πρέπει να υπερτονίζουμε και να στηριζόμαστε σ' αυτή την προσαρμοστικότητα, δεδομένου ότι δεν αντικαθίστανται όλα τα μέρη του εγκεφάλου: για παράδειγμα, αν καταστραφεί όλη η οπτική περιοχή, δεν είναι σίγουρο πως το παιδί θα καταφέρει αργότερα να δει - κι όσο περισσότερο μεγαλώνει το παιδί, τόσο πιο απίθανο είναι να παρατηρηθούν κάποιες προσαρμογές.
Ο εγκέφαλος μπορεί να υποστεί βλάβη και από ορισμένες μολύνσεις. Υπήρξαν τραγικές περιπτώσεις όπου, παιδιά τα οποία μάσησαν αντικείμενα βαμμένα με μπογιές που είχαν ως βάση το μόλυβδο, υπέστησαν μοιραίες εγκεφαλικές βλάβες.
Σε μερικές περιοχές, ο μόλυβδος ανιχνεύεται στο πόσιμο νερό — όχι σε ποσότητα που να προκαλέσει θάνατο, αρκετός όμως ώστε να προκαλέσει μείωση σε κάποιους τομείς της προσμετρούμενης ευφυΐας. Αβέβαιες παραμένουν ακόμα οι επιπτώσεις από το μόλυβδο των καυσαερίων ωστόσο, κανένας δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι μονάχα κακό προκαλεί στα παιδιά.
Από την άλλη μεριά, μπορείτε κι εδώ να βοηθήσετε το παιδί σας, φροντίζοντας, ώστε να τρέφεται σωστά. Για να αναπτυχθεί πλήρως ο εγκέφαλος, το παιδί χρειάζεται υγιεινή διατροφή σε όλη τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας και της εφηβείας.
Υπάρχουν επίσης ενδείξεις πως η φυσική ανάπτυξη του εγκεφάλου επηρεάζεται από το πλούσιο ή φτωχό περιβάλλον. Για λόγους προφανείς, δεν μπορούμε να κάνουμε πειράματα σε εγκεφάλους παιδιών. Ωστόσο, μελέτες που έγιναν σε ποντίκια έδειξαν, πολλές φορές, εκπληκτικά αποτελέσματα ερεθισμού του εγκεφάλου. Νεαρά ποντίκια που μεγάλωσαν σε κλουβιά με φαγητό, νερό και "παιχνίδια" (σκάλες για να σκαρφαλώνουν, κουτιά για να τα εξερευνούν και άλλα παρόμοια), συγκρίθηκαν με ποντίκια που μεγάλωσαν με τροφή και νερό, αλλά χωρίς παιχνίδια. Όταν τα ζώα υποβλήθηκαν στις κατάλληλες δοκιμασίες, αυτά που είχαν μεγαλώσει σε εμπλουτισμένο περιβάλλον έδειξαν σαφώς καλύτερη ικανότητα μάθησης, καθώς και μεγαλύτερη επιδεξιότητα στην αντιμετώπιση δυσκολιών. Όταν εξετάστηκαν οι εγκέφαλοι των ποντικών με τους πλουσιότερους ερεθισμούς, βρέθηκε πως είχαν βαρύτερο φλοιό και πιο εκτεταμένες συνάψεις ανάμεσα στους νευρώνες, καθώς επίσης και πολλές ακόμα βιοχημικές διαφορές. Οι ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσαν τα ποντίκια, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη φυσική ανάπτυξη των εγκεφάλων τους.