Στο δρόμο για την προφορική επικοινωνία - Μέρος 1ο

Γλυκόλογα και φωνητικά παιχνίδια

Σε ηλικία δύο περίπου μηνών, τα μωρά αρχίζουν να "λαρυγγίζουν" — βγάζουν κάτι υπέροχους ήχους, που είναι και ο κυριότερος τρόπος να εκφράσουν την ευτυχία τους.

Αυτοί οι λαρυγγισμοί, που συνήθως αποτελούνται από σύμφωνα και ελάχιστα φωνήεντα, πρώτα βγαίνουν σαν μεμονωμένοι ήχοι (όπως οι λέξεις) κι ύστερα σε κάποια σειρά (όπως οι προτάσεις): διαφέρουν όμως από τις λέξεις, αφού στερούνται συγχρονισμού και νοήματος. Δυστυχώς, η περίοδος αυτή δεν κρατάει πολύ: στις δώδεκα περίπου εβδομάδες, το φαινόμενο έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Γύρω στους τέσσερις με πέντε μήνες, οι φωνητικές χορδές των μωρών έχουν αναπτυχθεί σε σημείο που τους επιτρέπει ν' αρχίσουν να πειραματίζονται στην παραγωγή διαφόρων ήχων, χρησιμοποιώντας τη φωνή και την ανάσα τους. Οι ήχοι αυτοί, που μπορεί να περιλαμβάνουν γρυλίσματα, σαλιαρίσματα και τρίλιες, είναι μια πρωτόγονη μορφή επικοινωνίας και διαφέρουν από παιδί σε παιδί. Όταν τα μωρά βγάζουν αυτούς τους ήχους, περιμένουν μια απάντηση, και συνήθως την παίρνουν — ποιος θα μπορούσε να τους αντισταθεί;


Όταν το μωρό "λέει τα δικά του"

Το ακατάληπτο μουρμουρητό των μωρών, που εμφανίζεται συνήθως στους έξι μήνες, αλλά μπορεί να παρουσιαστεί κι από τους τέσσερις, περιλαμβάνει μια πλήρη κλίμακα από φωνήεντα και σύμφωνα. Όλα τα μωρά, ανεξαρτήτως κουλτούρας ή μητρικής γλώσσας, φαίνονται να παράγουν τους ίδιους ήχους. Τα μωρά βγάζουν ήχους που ίσως δε συνηθίζονται στη μητρική τους γλώσσα — ακόμα και μωρά με προβλήματα ακοής, μουρμουρίζουν.

Δεν υπάρχει ομοφωνία για τη σχέση ανάμεσα σ' αυτό το ακατάληπτο μουρμουρητό και τη μεταγενέστερη γλωσσική ανάπτυξη, φαίνεται όμως πως η εξάσκηση που πετυχαίνουν τα μωρά με το μουρμουρητό, είναι ένα απαραίτητο εισαγωγικό στάδιο για να μπορέσουν να ελέγξουν απόλυτα τη γλώσσα, τα χείλη και τον ουρανίσκο τους.

Σε ηλικία έξι μηνών, τα μωρά ελέγχουν τους ήχους τους σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μπορούν να τους επαναλάβουν. Συχνά, δείχνουν να μαγεύονται από μια συγκεκριμένη συλλαβή και την επαναλαμβάνουν, παράγοντας έναν ήχο που μοιάζει με "μπαμπαμπαμπαμπα" ή "ντανταντανταντα". Στο στάδιο αυτό, μερικοί γονείς πιστεύουν ότι διακρίνουν την πρώτη λεξούλα του μωρού τους.

Παρά το ότι, πιθανότατα, η "λεξούλα" είναι ένα ακατάληπτο μουρμουρητό, η εσφαλμένη εντύπωση αποδεικνύεται συχνά πολύ χρήσιμη, αν ενθαρρύνει τους γονείς να αφιερώνουν χρόνο προσπαθώντας να μιμηθούν τους ήχους του μωρού τους, ώστε να μπορέσει να τους μιμηθεί, με τη σειρά του, και το μωρό — ένα παιχνίδι που λατρεύουν τα μωρά, και τα βοηθάει σημαντικά σ' αυτό το ιδιαίτερα κρίσιμο στάδιο για την ανάπτυξη της ομιλίας.

Γύρω στους εννέα μήνες, ο τρόπος που χρησιμοποιούν τα μωρά το μουρμουρητό τους, θυμίζει περισσότερο συζήτηση. Στο στάδιο αυτό, ελαττώνεται η ικανότητα παραγωγής φθόγγων οι οποίοι ανήκουν σε ξένες γλώσσες και οι ήχοι τους περιορίζονται σ' αυτούς που κυριαρχούν στο γλωσσικό τους περιβάλλον. Στο ίδιο στάδιο επίσης, αρχίζουν να παράγουν κάποιους ήχους που μπορεί να μοιάζουν με το προηγούμενο μουρμουρητό, αλλά χρησιμοποιούνται για να πετύχουν επικοινωνία, ή να εκφράσουν κάποια συναισθήματα — ένα μωρό, λόγου χάρη, μπορεί να έχει κάποιο συγκεκριμένο ήχο, τον οποίο χρησιμοποιεί κάθε φορά που δείχνει κάτι με το δάχτυλο του.


Πειθαρχημένος λόγος

Ανάμεσα στους δέκα και τους δώδεκα μήνες, τα μωρά αρχίζουν να ενώνουν τους ήχους μ' έναν τρόπο που θυμίζει, πολύ, κανονική ομιλία, χρησιμοποιώντας όλους τους τόνους της γλώσσας που θα μιλήσουν. Μερικά μωρά, μπορούν και γίνονται εύκολα κατανοητά: χρησιμοποιούν το μουρμουρητό τους για να δηλώσουν αυτό ακριβώς που θέλουν, κι όταν έρθει η ώρα να πουν την πρώτη τους λέξη, επικοινωνούν ήδη με τους άλλους, εδώ και αρκετό καιρό. Άλλα μωρά διανύουν γρηγορότερα το στάδιο αυτό — δεν καταφέρνουν ίσως ποτέ να εκφράσουν με το μουρμουρητό τους αυτό που θέλουν, μπορεί όμως να πουν πιο γρήγορα την πρώτη τους λέξη.


Η κατανόηση της γλώσσας

Τα μωρά λειτουργούν ως αποδέκτες της γλώσσας από τη στιγμή της γέννησης, ίσως και πρωτύτερα. Τα πολύ μικρά μωρά, αντιδρούν στην ομιλία περισσότερο απ' οποιονδήποτε άλλο ήχο: μερικά μάλιστα, δείχνουν ένα βαθμό συγχρονισμού με τη φωνή των ενηλίκων, πριν ακόμα συμπληρώσουν είκοσι τέσσερις ώρες ζωής. Σε ηλικία δύο μηνών, το μωρό σας μπορεί να σας χαμογελάει όταν του μιλάτε. Στους τρεις μήνες, θα γυρίζει προς το μέρος σας όποτε ακούει τη φωνή σας.

Έχει ήδη αρχίσει να μαθαίνει ότι η γλώσσα αποτελεί μέσο επικοινωνίας, ότι οι λέξεις έχουν νόημα και πως η φωνή εκφράζει κάποιο μήνυμα. Στους πέντε μήνες, το μωρό σας θα αντιδρά πιθανότατα ακούγοντας το όνομα του, και στους έξι μήνες θα αναγνωρίζει κάποιες λέξεις που επαναλαμβάνονται συχνά, καθώς και τις χειρονομίες που τις συνοδεύουν: λόγου χάρη, φράσεις όπως "φεύγω, γεια σου" (γνέψιμο του χεριού), "αγκαλίτσα" (χέρια διάπλατα ανοιχτά) και "έλα, σήκω" (χέρια απλωμένα μπροστά). Σ' αυτή την ηλικία, καταλαβαίνουν σε μεγάλο βαθμό τη σημασία της γλώσσας και του λόγου. Ξέρουν, π.χ., πως όταν ακούνε μια φωνή να μιλάει, κάποιος βρίσκεται κοντά τους, έστω κι αν δεν μπορούν να τον δουν. Επιπλέον, το μωρό μπορεί να αντιδράσει σ' αυτά που λένε οι άλλοι γύρω του, έστω κι αν δεν του απευθύνουν άμεσα το λόγο — μπορεί, λόγου χάρη, να αναστατωθεί αν η μητέρα του μιλάει θυμωμένα στο μεγαλύτερο αδερφό ή την αδερφή του. Κατά την περίοδο αυτή, τα μωρά μπορούν να ηρεμήσουν ακούγοντας κάποιον να μιλάει στο ραδιόφωνο.

Στους έντεκα μήνες, τα μωρά ανταποκρίνονται συνήθως σε απλές ερωτήσεις ("πού είναι το αρκουδάκι σου;") κοιτάζοντας ή δείχνοντας (η γλώσσα των χειρονομιών ωριμάζει παράλληλα με την αντίληψη τους). Στους δεκαπέντε μήνες, ξέρουν πώς ονομάζονται τα διάφορα μέλη του σώματος τους. Στους δεκαοχτώ μήνες, αναγνωρίζουν εικόνες γνώριμων αντικειμένων, όταν τους τα κατονομάζουν.

Μέσα σ' αυτούς τους πρώτους μήνες μάθησης, το μωρό σας θα δείξει συχνά ότι καταλαβαίνει λέξεις και φράσεις, προτού ακόμα μπορέσει να μιλήσει. Είναι η ίδια ακριβώς περίπτωση με τον ενήλικο που μαθαίνει μια ξένη γλώσσα: αναγνωρίζει και καταλαβαίνει όσα λέγονται, δυσκολεύεται όμως να μιλήσει.

Διαβάστε αύριο: Το λεξιλόγιο, Το παιδί που αργεί να μιλήσει, Οι πρώτες λέξεις