Η επίδραση των social media στην ανάπτυξη παιδιών και εφήβων

Της Βίκυς Κουρλιμπίνη

Η καθημερινή έκθεση των παιδιών και των εφήβων στα social media έχει μετατραπεί σε μία από τις μεγαλύτερες ανησυχίες για την υγεία και την ανάπτυξή τους. Οι νευροεπιστήμονες και οι ψυχολόγοι επισημαίνουν ότι οι συνεχείς ώρες που περνούν σε πλατφόρμες όπως το Instagram, το TikTok, το Snapchat και το YouTube δεν επηρεάζουν μόνο τη συμπεριφορά, αλλά μπορούν να επηρεάσουν και τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου.

Μελέτες δείχνουν ότι η συστηματική χρήση των social media συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και διαταραχών διάθεσης στους εφήβους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις καταγράφεται και αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονικού ιδεασμού, ιδιαίτερα σε ευάλωτες ομάδες, σύμφωνα με στοιχεία που δόθηκαν από το υπουργείο Υγείας σχετικά με την απαγόρευση της χρήσης Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης από ανήλικους κάτω των 15 ετών.

Η συνεχής αναζήτηση επιβεβαίωσης ενεργοποιεί τον μηχανισμό ανταμοιβής του εγκεφάλου, ενισχύοντας εθιστικά μοτίβα συμπεριφοράς και μειώνοντας την ικανότητα αυτορρύθμισης. Παράλληλα, παρατηρούνται διαταραχές προσοχής, συγκέντρωσης, μνήμης εργασίας, καθώς και δυσκολίες στον σχεδιασμό και την οργάνωση.

Ο εγκέφαλος των ανηλίκων, που βρίσκεται ακόμη σε φάση ανάπτυξης, είναι ιδιαίτερα ευάλωτος σε αυτές τις επιδράσεις, με αποτέλεσμα η αυξημένη παραγωγή κορτιζόλης, της ορμόνης του στρες, να επηρεάζει αρνητικά τη μνήμη, τη συγκέντρωση και την ψυχική ανθεκτικότητα.

Ταυτόχρονα, η συνεχής σύγκριση με "ιδανικές" και φιλτραρισμένες εικόνες οδηγεί συχνά σε χαμηλή αυτοεκτίμηση και έντονη κοινωνική ανασφάλεια. Φαινόμενα όπως το FOMO (fear of missing out) ενισχύουν την ψυχολογική πίεση και διαμορφώνουν μη ρεαλιστικά πρότυπα, επηρεάζοντας την εικόνα που έχουν οι έφηβοι για τον εαυτό τους.

Σε κοινωνικό επίπεδο, η εκτεταμένη χρήση των social media μεταβάλλει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά και οι έφηβοι αλληλεπιδρούν. Πολλά παιδιά εμφανίζουν μειωμένες δεξιότητες επικοινωνίας δια ζώσης, δυσκολεύονται στην επίλυση συγκρούσεων και παρουσιάζουν μειωμένη ενσυναίσθηση. Οι σχέσεις τους συχνά βασίζονται στην ψηφιακή εικόνα και την αντίληψη της "δημοτικότητας", αντί για ουσιαστική κοινωνική σύνδεση.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι και η έκθεση των ανηλίκων σε επικίνδυνες διαδικτυακές συμπεριφορές. Ο διαδικτυακός εκφοβισμός αποτελεί ένα διαδεδομένο φαινόμενο, το οποίο συχνά συνδέεται και με τον σχολικό εκφοβισμό, ενώ η ανταλλαγή σεξουαλικού περιεχομένου (sexting), η διαδικτυακή αποπλάνηση (grooming), το revenge porn και άλλες μορφές εκμετάλλευσης δημιουργούν σοβαρούς κινδύνους για την ασφάλεια των παιδιών. Παράλληλα, παρατηρείται ενίσχυση της ρητορικής μίσους και ρατσιστικών συμπεριφορών, καθώς και η εμφάνιση φαινομένων όπως το "Münchhausen’s syndrome online" και η εμπλοκή σε ηλεκτρονικό τζόγο.

Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην ψυχική και κοινωνική σφαίρα, αλλά επεκτείνονται και στη σωματική υγεία. Η πολύωρη χρήση οθονών ενισχύει την καθιστική ζωή, οδηγώντας σε αύξηση βάρους και παχυσαρκία, ενώ παράλληλα μειώνεται η φυσική δραστηριότητα και η καρδιοαναπνευστική ικανότητα. Συχνά εμφανίζονται οπτική κόπωση και οφθαλμικά προβλήματα, καθώς και μυοσκελετικές ενοχλήσεις, ιδιαίτερα στη σπονδυλική στήλη και στα άνω άκρα. Επιπλέον, η έκθεση στο μπλε φως πριν τον ύπνο διαταράσσει τον κιρκαδικό ρυθμό και την παραγωγή μελατονίνης, προκαλώντας διαταραχές ύπνου και χρόνια κόπωση, που επηρεάζουν άμεσα τη συγκέντρωση, τη μνήμη και τη συνολική λειτουργικότητα των παιδιών.

Τα στατιστικά στοιχεία αποτυπώνουν την έκταση του φαινομένου, σύμφωνα με τα στοιχεία. Περισσότερο από το ένα τρίτο των νέων, σε ποσοστό 36%, δηλώνει ότι βρίσκεται σε συνεχή διαδικτυακή επικοινωνία με φίλους, με τα υψηλότερα ποσοστά να καταγράφονται στα 15χρονα κορίτσια, όπου φτάνουν το 44%. Την ίδια στιγμή, περισσότεροι από ένας στους δέκα εφήβους, περίπου 11%, εμφανίζουν σημάδια προβληματικής χρήσης των social media, δυσκολευόμενοι να ελέγξουν τον χρόνο που αφιερώνουν και βιώνοντας αρνητικές συνέπειες.

Παράλληλα, το 34% των εφήβων παίζει ψηφιακά παιχνίδια καθημερινά, ενώ το 22% αφιερώνει τουλάχιστον τέσσερις ώρες τις ημέρες που ασχολείται με αυτά. Επιπλέον, περίπου το 25–30% των εφήβων εμπλέκεται σε περιστατικά διαδικτυακού εκφοβισμού είτε ως θύματα είτε ως δράστες, το 14,7% έχει συμμετάσχει σε ανταλλαγή σεξουαλικού περιεχομένου, ενώ το 34,7% αναφέρει αλληλεπιδράσεις με αγνώστους στο διαδίκτυο.

Πηγή: Capital.gr